Motor ve Araç Tekniği Özeti: Sınavda Çıkan Terimler

Motor ve Araç Tekniği, ehliyet sınavının 9 sorusunu oluşturur. Terimler günlük hayattan tanıdık olmadığı için çoğu adaya zor gelir, ama konu başlıkları dardır: aşağıdaki özet bölümün büyük kısmını kapsar.

Motorun temel çalışma prensibi

Dört zamanlı benzinli motorda çevrim dört aşamalıdır:

1. Emme: Silindire hava-yakıt karışımı alınır.
2. Sıkıştırma: Karışım piston tarafından sıkıştırılır.
3. Ateşleme (iş): Buji karışımı ateşler, oluşan basınç pistonu iter. Motoru hareket ettiren tek zaman budur.
4. Egzoz: Yanmış gazlar dışarı atılır.

Dizel motorda buji yoktur. Yakıt, sıkıştırma sonucu ısınan havaya enjektörle püskürtülür ve kendiliğinden tutuşur. Dizel motorda soğuk havada ilk çalıştırmayı kolaylaştıran parça kızdırma bujisidir: ateşleme bujisi değil.

Soğutma sistemi

Görevi motoru çalışma sıcaklığında tutmaktır. Ana parçaları: radyatör, devirdaim (su) pompası, termostat, vantilatör (fan), hortumlar ve antifrizli soğutma suyu.

Motorun hararet yapma sebepleri (klasik soru):

• Soğutma suyunun azalması veya kaçırması
• Radyatör peteklerinin tıkanması / kirlenmesi
• Termostatın arızalı olması (kapalı kalması)
• Devirdaim pompasının çalışmaması
• Vantilatör kayışının kopması veya gevşemesi

Hararet yapan araçta ne yapılmalı? Araç güvenli bir yerde durdurulur, motor rölantide bir süre çalıştırılıp soğuması beklenir. Radyatör kapağı motor sıcakken açılmaz: basınçlı sıcak su fışkırır ve yanığa yol açar.

Antifriz, soğutma suyunun donmasını ve kaynamasını önler; ayrıca korozyona karşı koruma sağlar. Yalnızca kışın değil yıl boyunca kullanılır.

Yağlama sistemi

Görevleri: sürtünmeyi azaltmak, aşınmayı önlemek, soğutmaya yardımcı olmak, temizlemek ve sızdırmazlık sağlamak.

Yağ lambası yanarsa motor derhal durdurulur. Bu lamba yağ seviyesini değil yağ basıncını gösterir; yanıyorsa yağlama yapılmıyor demektir ve motor kısa sürede hasar görür.

Yağ seviyesi motor soğukken ve araç düz zemindeyken yağ çubuğu (kontrol çubuğu) ile ölçülür.

Yakıt sistemi

Benzinli motorda hava-yakıt karışımı enjeksiyon sistemiyle hazırlanır. Hava filtresi kirlenirse motora yeterli hava gitmez; sonuç yakıt tüketiminin artması ve gücün düşmesidir. Bu, sınavda en sık sorulan neden-sonuç ilişkilerinden biridir.

Yakıt tüketimini artıran etkenler: lastik hava basıncının düşük olması, bakım ve ayarların ihmal edilmesi, tavsiye dışı lastik kullanımı, ani hızlanma ve fren, gereksiz yük taşınması, açık cam ve tavan bagajının yarattığı hava direnci, yüksek devirde sürüş.

Elektrik sistemi

Akü aracın elektrik ihtiyacını depolar ve marşı çalıştırır. Alternatör (şarj dinamosu) motor çalışırken elektrik üretip aküyü şarj eder.

Şarj lambası yanıyorsa akü şarj edilmiyor demektir; sebebi genellikle alternatör arızası veya kayışın kopmasıdır. Aynı kayış çoğu araçta devirdaim pompasını da çevirdiği için kayış koptuğunda hem şarj lambası yanar hem de motor hararet yapar.

Akü bağlarken önce artı (+) kutup, sökerken önce eksi (−) kutup bağlantısı yapılır.

Aktarma organları

Motorun ürettiği gücü tekerleklere ileten sistemdir: debriyaj (kavrama) → vites kutusu → şaft → diferansiyel → aks → tekerlek.

• Debriyaj, motorla vites kutusu arasındaki bağlantıyı geçici olarak keser; vites değiştirmeyi mümkün kılar.
• Diferansiyel, virajda iç ve dış tekerleğin farklı hızlarda dönmesini sağlar.
• Vites kutusu, motor devrini yola ve yüke uygun tork/hıza dönüştürür.

Debriyaj kaçırması (motor devri yükselirken aracın hızlanmaması) balata aşınmasının belirtisidir.

Fren sistemi

Fren mesafesini artıran etkenler: yüksek hız, aşınmış lastik, ıslak veya buzlu zemin, aşırı yük, aşınmış balata, hava alan fren hidroliği.

Uzun inişlerde sürekli fren kullanmak balataları ısıtır ve fren kaybına (fading) yol açar. Doğru yöntem: motor freni kullanmak, yani düşük viteste inmek.

ABS, ani frende tekerleklerin kilitlenmesini önler; aracın kontrolünü ve yönlendirilebilirliğini korur. ABS fren mesafesini kısaltmaz: bu, sınavda sık sorulan bir ayrımdır.

Lastikler

Hava basıncının düşük olması yakıt tüketimini artırır, lastiğin yanaklarından aşınmasına ve ısınmasına yol açar. Yüksek olması ise ortadan aşınmaya ve yol tutuşun azalmasına neden olur. Basınç kontrolü lastikler soğukken yapılır.

Sınav taktiği

Bu bölümün soruları neredeyse tamamen “belirti → sebep” ve “parça → görev” kalıbındadır. Yukarıdaki tabloları bilmek 9 sorunun çoğunu getirir. Pratik için motor ve araç tekniği sorularını çözebilirsiniz.