Günün Ehliyet Deneme Sınavı

Emniyet kemeri kazanın olmasını engellemez, kaza gerçekleştikten sonra devreye giren bir koruma sistemidir. Çarpma anında araç aniden durur, ancak içindeki kişi aynı hızla ileri savrulur. Kemer bu hareketi sınırlayarak kişinin direksiyona, ön cama veya öndeki koltuğa çarpmasını ve araçtan dışarı fırlamasını önler. Ayrıca hava yastığının doğru konumda etkili olabilmesi de kemerin bağlı olmasına bağlıdır. Bu nedenle zorunluluğun hedefi, kaza anında ölüm ve yaralanmaların en aza indirilmesidir. Kazaların önlenmesi hız, dikkat ve kurallara uyma ile ilgilidir; kemerin sürücünün dikkatini artırma veya denetim kolaylığı sağlama gibi bir amacı yoktur.

Öndeki aracın yavaşlaması ya da durması trafikte olağan ve her an beklenmesi gereken bir durumdur. Bu durum tek başına kaza sebebi sayılmaz; kazayı doğuran şey, arkadaki sürücünün duracak kadar boşluk bırakmamış olmasıdır. Sürücünün tehlikeyi görmesi, karar vermesi ve frenin etkisini göstermesi zaman ister; bu süre boyunca araç yol almaya devam eder. Yeterli takip mesafesi bırakılmadığında bu mesafe kaza ile sonuçlanır. Bu yüzden arkadan çarpma kazalarının en önemli sebebi takip mesafesi kurallarına uyulmamasıdır. Görüş mesafesinin kötü olması riski artıran bir etkendir, ancak bu şartlarda da çözüm takip mesafesini büyütmektir.

Araç tescil belgesindeki bilgiler, aracın resmî kimliğini oluşturur. Rengin veya teknik özelliklerin değişmesi bu kimlikle kayıtlar arasında uyumsuzluk doğurur; bu da denetimlerde, kaza tespitlerinde ve çalıntı araç aramalarında aracın doğru tanınmasını engeller. Bu nedenle renk ve teknik değişiklik yaptıran araç sahiplerinin durumu 30 gün içinde ilgili kuruluşa bildirmesi zorunludur. Süre, işlemin yapılabilmesi için makul bir zaman tanırken kayıtların uzun süre gerçeğe aykırı kalmasını da önleyecek şekilde belirlenmiştir. Bildirim üzerine belgeler yenilenir ve araç kaydı güncel hâle gelir. Ayrıca yapılan değişikliğin teknik olarak da uygun ve izinli olması gerekir.

Soruda sıralanan uygulamalar, aracın verimli çalışmasını ve gereksiz güç harcamamasını sağlayan davranışlardır. Düzenli bakım, uygun lastik basıncı, gereksiz yükten kaçınma, sabit ve dengeli hızda seyretme, ani hızlanma ile ani frenden kaçınma gibi tedbirlerin ortak sonucu motorun daha az yakıt tüketmesidir. Bu nedenle beklenen sonuç aracın yakıt tüketiminin azalmasıdır. Yakıt tüketiminin düşmesi aynı zamanda egzozdan atılan zararlı gazları azalttığı için çevre kirliliğini artırmaz, azaltır. Dengeli sürüş sarsıntıyı düşürdüğünden sürüş konforu da azalmaz. Trafik yoğunluğu ise sürücünün araç kullanma biçimiyle değil, yoldaki araç sayısıyla ilgilidir.

Geçiş üstünlüğüne sahip birden fazla araç aynı anda karşılaştığında, üstünlük rastgele değil belirlenmiş bir sıraya göre kullanılır. Bu sırada önce yaralı ve acil hasta taşıyan ambulans ile özel amaçlı taşıtlar, ardından organ ve doku nakli yapan araçlar, sonra itfaiye araçları ile benzeri acil müdahale araçları, en son da güvenlik güçlerine ait araçlar gelir. Ölçüt, gecikmenin doğrudan can kaybına yol açma yakınlığıdır: insan hayatına en yakın müdahaleyi yapan araç önce geçer. Bu nedenle verilen maddelerin doğru sıralaması IV, II, III ve I biçimindedir. Benzer sorularda hasta ve organ taşıyan araçları başa, güvenlik araçlarını sona yerleştirmek yeterlidir.

Tek yönlü yollarda da temel kural, araçların gidiş yönüne göre en sağdaki şeridi izlemesidir. Sol şeritler yalnızca geçiş, dönüş ve zorunlu hâllerde kullanılır; geçiş tamamlandıktan sonra yeniden sağ şeride dönülmesi gerekir. Bu nedenle hızlı araçların sürekli sol şeritten gitmesi, kuralı ihlal eden bir davranıştır ve sol şeridi tıkayarak arkadan gelen araçların geçişini engeller. A, B ve C şıkları ise trafiğin sağdan aktığını ve sol şeridin geçme şeridi olduğunu doğru biçimde anlatır. Genel kural olarak şerit sayısı ne olursa olsun, aksini belirten bir işaret yoksa sağdan gidilir; yüksek hız, sol şeridi sürekli işgal etmek için gerekçe sayılmaz.

Soruda tarif edilen alan, aracın durma ve duraklama gerektiren hâller dışında bırakılabileceği, yani park edilebileceği yerdir; bunun adı park yeridir ve açık ya da kapalı olabilir. Kavşak, iki veya daha fazla yolun kesiştiği ve araçların birbirinin geçiş yolunu kestiği alandır, burada bırakma söz konusu olamaz. Durak, toplu taşıma araçlarının yolcu indirip bindirmesi için ayrılmış yerdir ve başka araçların park etmesi yasaktır. Sığınma cebi ise arızalanan araçların trafiği aksatmadan çekilebilmesi için yol kenarına yapılmış özel bölümdür, uzun süreli bırakma amacı taşımaz. Bu kalıptaki tanım sorularında alanın hangi amaçla ayrıldığına bakmak yeterlidir.

Bir sürücü hakkında kesin olarak söylenebilecek şey, ancak dışarıdan gözlenebilen davranışlarıdır. Şeridini koruyamamak, işaret vermeden yön değiştirmek ya da manevrayı diğer araçları zorlayacak biçimde yapmak doğrudan görülebilen kural ihlalleridir; bu yüzden şerit takip ve manevra kurallarına uyulmadığı söylenebilir. Buna karşılık sürücünün uyuşturucu veya uyarıcı madde etkisinde olduğu ya da uykusuz ve yorgun bulunduğu, ancak muayene ve tespit işlemiyle anlaşılabilecek durumlardır; yalnızca sürüş biçimine bakarak kesinleştirilemez. İleri sürüş tekniklerine uygun kullanım ise ortada bir kural ihlali varken söz konusu olamaz. Bu kalıpta doğru şık, gözleme dayanan ve ek varsayım gerektirmeyen ifadedir.

Güneş çarpmasında vücut ısısı tehlikeli biçimde yükselmiştir; tek amaç bu ısıyı düşürmektir. Kişi serin ve gölge bir yere alınır, sıkan giysileri gevşetilir, ıslak bezle silinir ve bilinci açıksa serin sıvı içirilir. Üstünü örtüp terletmek, sıcak içecek vermek ya da sıcak duş yaptırmak ısıyı daha da yükseltir ve tabloyu ağırlaştırır. Bilinç bulanıksa ağızdan hiçbir şey verilmez ve gecikmeden 112 aranır; güneş çarpması ilerlediğinde hayati tehlike oluşturur.

Yaralıyı sedyeye yerleştirmenin kabul görmüş yöntemleri kaşık tekniği, köprü tekniği ve kazazedenin yan çevrilerek sedyenin altına kaydırılmasıdır. Üçünün ortak yanı, kazazedenin baş, boyun ve gövde ekseninin tek parça hâlinde korunmasıdır; bu eksen bozulduğunda henüz fark edilmemiş bir omurga yaralanması kalıcı felce dönüşebilir. Kazazedeyi kollarından ve bacaklarından tutup gövdeyi bükerek kaldırmak bu nedenle bir yerleştirme yöntemi sayılmaz. Sedyeye alma en az üç kişiyle ve tek komutla yapılır.

Kazazedeyi omuriliğe zarar vermeden araçtan çıkarmak için geliştirilmiş özel tekniğin adı Rentek manevrasıdır. Bu yöntemde ayakların pedala sıkışmadığı kontrol edilir, yandan yaklaşılarak bir elle kol, diğer elle çene kavranır ve baş, boyun, gövde hizası bozulmadan kazazede dışarı alınır. İtfaiyeci yöntemi kazazedeyi omuzda taşımak için, sürükleme yöntemi kısa mesafede yerde çekmek için kullanılır. Heimlich manevrası ise taşıma değil, solunum yolu tıkanıklığını açma tekniğidir. Rentek yalnızca yangın, patlama gibi hayati tehlike varsa uygulanır.

Elektrik akımı vücutta kas ve sinir sistemini etkiler: solunum kasları kasılıp solunum durabilir, kalbin ritmi bozulabilir ya da kalp tümüyle durabilir, akımın girdiği ve çıktığı noktalarda derin yanıklar oluşur. İshal ya da kabızlık ise sindirim sistemiyle ilgili bir tablodur, elektrik çarpmasının beklenen etkisi değildir. Müdahaleden önce akım mutlaka kesilir; kesilemiyorsa kazazedeye tahta ya da plastik gibi yalıtkan bir cisimle dokunulur, çıplak elle asla tutulmaz.

Dolaşım sisteminin dokulara yeterli kan ve oksijen ulaştıramaması durumuna şok denir. Kanama, sıvı kaybı, ağır yaralanma ya da kalbin yeterince pompalayamaması şoka yol açar; ciltte solukluk, soğukluk ve nemlilik, hızlı ve yüzeysel solunum, bilinçte bulanıklık görülür. Tıkanma hava yolunun kapanmasıdır, kalp durması ve solunum durması ise organın tamamen işlevini yitirmesidir; şokta ise dolaşım zayıflamıştır ama sürmektedir. İlk yardımda şoka giren kişiye şok pozisyonu verilir, üzeri örtülerek ısı kaybı önlenir ve ağızdan hiçbir şey verilmez.

Eklem yüzeylerinin kalıcı biçimde ayrılması ve kendiliğinden eski konumuna dönememesi çıkıktır. Burkulmada bağlar zedelenir ama yüzeyler yerinde kalır; incinme daha hafif bir zorlanmadır; kırık ise eklemin değil kemiğin bütünlüğünün bozulmasıdır. Çıkıkta eklem gözle görülür biçimde şekil değiştirir, hareket tümüyle kaybolur ve şiddetli ağrı olur. İlk yardımda eklem yerine oturtulmaya çalışılmaz, bulunduğu pozisyonda sabitlenerek sağlık kuruluşuna götürülür.

Kemik ve eklem yaralanmalarında ilk yardımcının yetkisi tedavi etmek değil, tabloyu kötüleştirmemektir. Bu nedenle temel hedef sorunlu bölgeyi hareketsizleştirerek durumun ağırlaşmasını önlemektir; hareketsizlik hem ağrıyı azaltır hem de kırık uçlarının damar ve sinirleri kesmesini engeller. Çıkığı yerine oturtmaya ya da bozulmuş şekli düzeltmeye çalışmak, bölgeyi hareket ettirmek veya kazazedenin sağa sola kımıldamasına göz yummak bu hedefin tam tersidir. Tespit yapıldıktan sonra kazazede uygun şekilde sağlık kuruluşuna sevk edilir.

Konuşmak için havanın akciğerlerden ses tellerine düzenli geçmesi gerekir; bu yüzden kazazedenin bilinçli olması ve zorlanmadan konuşabilmesi hava yolunun açık, solunumun yeterli olduğunun en pratik göstergesidir. Göğüs kafesinin hareket etmemesi solunumun durduğunu gösterir. Hırıltı ve horlama tarzı ses, dilin geriye kaymasına ya da hava yolundaki daralmaya işaret eder. Yüzeysel ve hırıltılı solunum da yetersiz solunumun bulgusudur. Bu nedenle olay yerinde ilk yapılan şey kazazedeyle konuşmaktır: yanıt veriyorsa hem bilinci hem hava yolu değerlendirilmiş olur.

İlk yardımın hedefleri olay anında ve olay yerinde geçerlidir: kanamayı durdurmak, şoku önlemek, hayati tehlikeyi geciktirmek ve acil yardım istemek. Kazaların önlenmesi ise kaza olmadan önceki bir konudur; trafik eğitimi, denetim ve yol güvenliğiyle ilgilidir, ilk yardımın hedefi değildir. Bu ayrım seçenekleri elemekte kolaylık sağlar: ilk yardım hep olaydan sonra başlar ve kazazedenin durumunun kötüleşmesini engellemeyi amaçlar.

Köprücük kemiği göğüs kemiği ile kürek kemiği arasında köprü kurar ve doğrudan omuz hareketleriyle zorlanır. Bu yüzden kırıkta atel kullanılmaz; kol gövdeye yaklaştırılıp askıya alınarak omuz bölgesi hareketsiz tutulur, böylece kırık uçları birbirine yaklaşır ve ağrı azalır. El, kalça veya göğsün tespiti bu kemiğin hareketini engellemez, dolayısıyla iyileşmeye katkı sağlamaz. Genel kural olarak bir kemik, kendisine komşu eklemler durdurularak sabitlenir; köprücük kemiğinde bu eklem omuzdur.

Araç yavaşlarken motor devri de düşer; hız belirli bir değerin altına indiğinde motor viteste kaldığı için zorlanır ve stop eder. Bunu önlemek için debriyaj ve fren pedalına birlikte basılır: debriyaj motorun bağlantısını aktarma organlarından ayırır, fren ise aracı yavaşlatıp durdurur. Böylece araç durduğunda motor çalışmaya devam eder. El freni hareket hâlinde durdurma amacıyla kullanılmaz, ani çekilmesi savrulmaya yol açabilir. Gaz pedalına basmak aracı hızlandırır. Hareket hâlindeyken birinci vitese takmaya çalışmak ise aktarma organlarına zarar verir. Normal duruşlarda önce yavaşlanır, düşük hızda debriyaja basılarak durulur.

Akü, içindeki asit-su karışımı (elektrolit) sayesinde elektrik üretir. Bakımında bakılacak şey bu sıvının seviyesidir; elektrolit seviyesi düşerse plakalar açıkta kalır ve akü kalıcı olarak zarar görür. Yağ seviyesi motorun, antifriz soğutma sisteminin, hidrolik ise fren ve direksiyon sisteminin konusudur; hiçbiri aküyle ilgili değildir. Seviye düştüğünde saf su eklenir, asit eklenmez.

Egzoz gazı, içinde renksiz ve kokusuz karbon monoksit bulunan zehirli bir gaz karışımıdır. Bu gaz havayla birlikte akciğerlere çekildiği için zehirlenme solunum yolu ile gerçekleşir; kana geçen karbon monoksit oksijen taşınmasını engeller ve baş ağrısı, baş dönmesi, bilinç bulanıklığı, ilerleyen durumlarda bilinç kaybı görülür. Sindirim, dolaşım ve boşaltım yolları bu gazın vücuda giriş kapısı değildir. Bu nedenle kapalı garajda motor çalıştırılmamalı, egzoz sisteminde kaçak olan araç kullanılmamalı, zehirlenme şüphesinde hasta hemen temiz havaya çıkarılıp tıbbi yardım istenmelidir.

Fanlı soğutma sisteminde fan, motordan kayışla sürekli döndürülmez; ihtiyaç duyulduğunda devreye girer. Radyatör suyu belirli sıcaklığa ulaştığında müşir devreyi kapatır ve fan, kendi elektrik motoru olan fan motoru tarafından döndürülür. Bu düzen sayesinde fan yalnızca gerektiğinde çalışır, gereksiz güç ve yakıt harcanmaz. Su pompası soğutma suyunu devrede dolaştırır ama fanı çevirmez, marş motoru yalnızca ilk hareket için motoru döndürür, vantilatör kayışı ise motordan hareket alan sistemlerde kullanılan aktarma elemanıdır. Fan motorunun veya sigortasının arızalanması, özellikle düşük hızda ve trafikte hararet yapılmasına yol açar.

Yakıt sistemi, yakıtın depolanmasından motora ulaşmasına kadar görev yapan parçaların tümüdür. Yakıt deposu bu zincirin başlangıcıdır; yakıtı güvenli biçimde saklar ve pompa aracılığıyla sisteme verir. Depoya bağlı borular, yakıt filtresi, pompa ve enjektörler de aynı sistemin diğer elemanlarıdır. Vantilatör soğutma sisteminde hava akışı sağlar, kondansatör eski tip ateşleme devrelerinde kullanılan bir elemandır, karter ise motor yağının toplandığı hazne olarak yağlama sistemine aittir. Bu tarz eşleştirme sorularında parçanın içinden geçen maddeye bakmak yeterlidir: içinden yakıt geçen her parça yakıt sisteminin elemanıdır.

Yoğun trafikte sıra hâlinde bekleyen araçların önüne geçmek, kişinin kendi kazancını herkesin kaybı pahasına artırmasıdır; üstelik araya girmeler akışı daha da yavaşlatır. Bu davranışı yapmayan sürücü, sıradaki diğer insanların da acelesi ve yorgunluğu olduğunu düşünebilen, kendini onların yerine koyabilen sürücüdür. Bu nedenle doğru cevap empati düzeyi yüksek olmaktır. Bencillik, yalnızca kendi çıkarını gözetmeyi anlatır ve tam olarak soruda kaçınılan davranışı üretir. Sorumsuzluk, davranışın sonuçlarını hesaba katmamaktır. Görgü seviyesinin düşüklüğü ise ortak yaşam kurallarına aldırmamayı ifade eder. Genel kural: kendini başkasının yerine koyma vurgusu daima empatiyle eşleştirilir.

İnsanların değişebileceğine inanmak, sürücünün karşılaştığı olumsuz davranışı kalıcı bir kişilik damgası olarak görmemesini sağlar. Böylece hatalı davranan sürücüyle kurulan iletişimde suçlama değil, durumu düzeltmeye yönelik bir dil kullanılır. Buna karşılık dinlerken aynı anda değerlendirmek, karşı tarafın söylediğini tamamlamasına fırsat vermeden karar vermeye yol açar. Karşısındakinin kişiliğini sevmediğinde kendini iletişime kapatmak, sorunu çözülemez hâle getirir ve gerginliği kalıcılaştırır. Tek bir olaya bakarak birini tanıdığını düşünmek de yanlış genellemedir; aynı kişi farklı koşullarda çok farklı davranabilir. Bu nedenle iletişim becerisini geliştiren yaklaşım, değişimin mümkün olduğunu kabul etmektir.

Park veya duraklama yerinden çıkış, aracın hareketsiz durumdan akan trafiğe katılmasıdır ve diğer sürücüler için beklenmedik bir harekettir. Bu yüzden üç önlem birlikte zorunludur. Sürücü önce aracını ve etrafını kontrol eder, böylece yakında bulunan yaya, bisikletli veya araçları görür. Ardından ışıkla veya kolla, gereken hâllerde her ikisiyle çıkış işareti vererek niyetini akan trafiğe bildirir. Aracın konumu nedeniyle görüş alanı dışında kalan kesimler varsa, uyarılmak için bir gözcü bulundurulması gerekir. Üç madde farklı riskleri karşıladığı ve birbirinin yerini tutmadığı için doğru cevap hepsini kapsayan seçenektir.